Participatie onder de Omgevingswet: verplicht nummer of echte meerwaarde?

Laten we er geen doekjes om winden: wij zijn groot voorstander van participatie. Niet omdat de wet het vraagt. Omdat het werkt.

Toch zien we het nog te vaak misgaan. Een informatieavond in het buurthuis, koffie uit een thermoskan, een paar plattegronden aan de muur en twintig bewoners die vooral willen weten wanneer de bouwkranen komen. Verslag erbij, vinkje in de aanvraag, door. Juridisch is dat vaak genoeg. Maar het is een gemiste kans. En soms een dure.

Wat de Omgevingswet vraagt, en wat niet

De Omgevingswet zet participatie centraal, maar schrijft verrassend weinig dwingend voor. Even de feiten op een rij:

• Omgevingsvisie en programma: participatie is vormvrij. De gemeente motiveert hoe ze mensen heeft betrokken, wat dat opleverde en wat ermee is gedaan.
• Omgevingsplan: de gemeente geeft vooraf aan hoe participatie wordt ingericht en motiveert achteraf hoe het ging.
• Omgevingsvergunning: de initiatiefnemer geeft aan of en hoe hij belanghebbenden heeft betrokken. De uitkomst is op zichzelf geen weigeringsgrond.
• Buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA): de gemeenteraad kan gevallen aanwijzen waarin participatie verplicht is. Ontbreekt die, dan kan de aanvraag buiten behandeling worden gesteld.

Daar komt de Wet versterking participatie op decentraal niveau bij: gemeenten vormen hun inspraakverordening om tot een bredere participatieverordening, inclusief het uitdaagrecht voor inwoners.

De rechtspraak is helder. Heeft de raad participatie niet verplicht gesteld, dan is het in principe vrijwillig. Er is geen vaste vorm. En draagvlak is geen voorwaarde voor een vergunning. Wie het minimum wil doen, komt daar dus vaak mee weg.

Het minimum is een slechte deal

Wegkomen met het minimum is iets anders dan een goed project neerzetten. Wie participatie afdoet als formaliteit, krijgt de rekening later. Gegarandeerd.

Zienswijzen die pas aan het eind op tafel komen. Bezwaar en beroep die maanden vertraging opleveren. Een gemeenteraad die op het laatste moment gaat twijfelen omdat de buurt aan de bel trekt. En een plan dat op papier klopt, maar niet past bij wat er in de wijk of het dorp echt speelt.

Voor ons is participatie daarom geen kostenpost. Het is het goedkoopste risicomanagement dat er bestaat. Wie vroeg weet waar het schuurt, kan nog bijsturen. Wie het pas hoort in de zienswijzetermijn, kan alleen nog verdedigen.

En dan het belangrijkste: bewoners, ondernemers en agrariërs kennen hun omgeving beter dan welke adviseur ook. Ze weten waar het water blijft staan, welk sluippad iedereen neemt en welk bankje nooit leeg is. Die kennis maakt plannen beter. Punt.

Ga de wijk in: de koffiekar

De grootste fout bij participatie? Wachten tot mensen naar jou toe komen. Op een informatieavond zie je vaak steeds dezelfde gezichten: de mensen met tijd, de mensen die tegen zijn en de mensen die het toch al wisten. De jonge ouder, de zzp’er en de oudere die ’s avonds niet meer de deur uitgaat, mis je.

Daarom draaien wij het om. Wij gaan naar de mensen toe. Bijvoorbeeld met een koffiekar.

Hoe dat werkt? Simpel. Je zet een koffiekar neer op de plek waar mensen toch al komen, met een grote plattegrond van het gebied erop, stiften, stickers en een paar scherpe vragen. Wat moet hier blijven? Wat mis je? Waar voel je je niet veilig? Wie een bakje koffie komt halen, praat vanzelf mee. Laagdrempeliger wordt het niet.

Goede plekken om te gaan staan:

• Op het schoolplein bij ophaaltijd. Daar staan ouders toch tien minuten te wachten.
• Voor de supermarkt op zaterdagochtend. Je bereikt in een paar uur een dwarsdoorsnede van de wijk.
• Op de weekmarkt of tijdens het dorpsfeest. Mensen zijn ontspannen en hebben tijd.
• Op de plek zelf. Op het braakliggende veld of bij het gebouw dat gaat verdwijnen. Dan praat je over iets wat mensen voor zich zien.
• Bij het sportpark of de speeltuin. De ideale plekken om gezinnen en jongeren te spreken.

De koffiekar is niet de enige vorm die werkt. Een wijkwandeling met bewoners, een keukentafelgesprek met direct omwonenden, een pop-up in een leeg winkelpand of een digitale kaart waarop mensen pinnen kunnen zetten doen het ook goed. Het principe is steeds hetzelfde: jij komt naar hen, niet andersom.

Kinderen: de vergeten experts

Als er een groep is die stelselmatig wordt overgeslagen, dan zijn het kinderen. Terwijl zij de buitenruimte het meest en het intensiefst gebruiken. Ze lopen elke dag naar school, spelen op straat en weten precies welke oversteek eng is en welk grasveldje niemand gebruikt.

Kinderen hebben bovendien het recht om gehoord te worden over zaken die hen raken. Dat staat in artikel 12 van het VN-Kinderrechtenverdrag. Een nieuwe wijk, een speelplek of een schoolroute raakt hen direct.

Kinderparticipatie vraagt wel om andere werkvormen. Geen inspraakavond, maar:

• Een les op school waarin kinderen hun ideale wijk tekenen of in een maquette bouwen.
• Een schoolroute-schouw waarbij kinderen hun eigen route lopen en aanwijzen waar het spannend of onveilig is.
• Een kinderraad of kinderburgemeester die als klankbord meedenkt over een plan.
• Fotospeurtocht: kinderen fotograferen hun favoriete en hun minst leuke plek in de wijk.

Het mooie is: kinderen zijn eerlijk, creatief en direct. En als je kinderen betrekt, betrek je automatisch ook hun ouders.

Vijf lessen voor participatie die werkt

1. Begin vroeg. Participatie werkt alleen als er nog echt iets te kiezen valt. Kom je met een kant-en-klaar plan, dan is elke inbreng een formaliteit.
2. Wees eerlijk over de speelruimte. Waarover mogen mensen meedenken en waarover niet? Zeg het vooraf. Niets frustreert meer dan schijninspraak.
3. Ga naar de mensen toe. Koffiekar, schoolplein, markt. Wie wacht tot mensen naar het buurthuis komen, hoort maar een deel van het verhaal.
4. Koppel terug. Laat zien wat je met de inbreng hebt gedaan, ook als je iets niet overneemt. Input die in een zwart gat verdwijnt, kost je het vertrouwen.
5. Leg het vast. Wie, wanneer, hoe en met welke uitkomst. Dat helpt bij de motivering en als het toch tot een procedure komt.

Hoe Sherpa participatie aanpakt

Bij Sherpa is participatie geen los onderdeel, maar een vast onderdeel van ons projectmatig werken. In het Sherpa Project Pad maken we al in de eerste weken van een opdracht een krachtenveldanalyse: wie zijn de betrokkenen, wat zijn hun belangen en hoeveel invloed hebben ze? Op basis daarvan kiezen we samen met de opdrachtgever de vorm die past. Van een keukentafelgesprek tot een compleet traject met koffiekar, klankbordgroep en schoolproject.

Is het een keer simpelweg een verplicht nummer? Dan doen we dat netjes en efficiënt. Maar onze ervaring is dat elk uur dat je aan de voorkant investeert, je aan de achterkant weken ellende bespaart.

Conclusie: verplicht nummer of echte meerwaarde?

Echte meerwaarde. Zonder twijfel.

De Omgevingswet laat je de ruimte om het minimum te doen. Maar wie dat doet, laat de grootste winst liggen: betere plannen, minder vertraging en meer vertrouwen tussen overheid, initiatiefnemer en omgeving. Participatie is geen hobby van de gemeente en geen sta-in-de-weg voor de ontwikkelaar. Het is gewoon goed vakwerk.

Sta je voor een ruimtelijk initiatief en wil je participatie goed regelen? Neem contact met ons op. Wij nemen de koffie mee.